blank
Modern Times (1936) Directed by Charles Chaplin Shown: Charles Chaplin (as A factory worker)
in

Makineleşme ve İşsizlik

 Makineleşmenin işsizliğe sebep olduğu çok yaygın bir söylemdir. Makineleşmenin ”iş gücüne olan talebi azalttığı” savı öne sürülür. Bu bahisle emekten tasarruf ettirmeyi sağlayan makinelere karşı bir ön yargı vardır. Fakat bu noktada şu mantığı kurmak kaçınılmaz olacaktır: İş olanaklarını arttırmanın yolu aslında üretimi verimsiz ve kısır hale getirmektir. Bu da şu anlama gelir: Osmanlı’da hattatların işlerini kaybetmemek için matbaayı ve türevi araçları yok etmeleri, üretime katılmalarını engellemeleri haklı bir isyandır.Bu yanılgının diğer bir sonucu ise, makineleşmenin işsizlik yaratacağından bahisle tam istihdamın en önemli amaç olduğunu savunan bir zihnin, herkesin herhangi bir işle uğraştığı avcı toplayıcı topluluklarını gelişmiş olarak değerlendirebileceği sonucuna yol açar.

Peşin olarak söylenmesi gerekir, “Makineleşme işsizliğe sebep olmaz!”

  Ekonomi politikaları uygulanırken ve iktisadi kararlar alınırken çoğumuz bu ekonomik hadiselerin kısa vadeli etkileri üzerinde düşünürüz. Örnekleyecek olursak, kıyafet diken bir kişinin makinelerin piyasaya sürülmesi ile birlikte işsiz kalacağı şüphe götürmez bir gerçektir; fakat burada yaptığımız hata bu hamlenin kısa vadeli sonuçları üzerine odaklanıyor olmamızdır.

  Ekonomi politikaları değerlendirilirken kısa vadeli sonuçlarının yanı sıra uzun vadede toplumun tamamına nasıl bir etkide bulunacağı gözden kaçırılmamalıdır. Grupların menfaati ele alındığı zaman diğer bir kısmını gözden kaçırmamak gerekir. Şimdi makineleşmenin uzun vadede işsizliği azaltmadığını, bir örnekle inceleyelim.Farz edelim ki; Pantolonların üretiminde iş gücünü yarıya indirecek bir makine icat ediliyor ve üretici de hemen bunu ediniyor.İlk göze çarpan durum makinenin gelmesi ile birlikte istihdam kaybı yaşanacağıdır; fakat bu makinenin üretimi için de iş gücü gerekeceği unutuluyor. Bu makinenin üretimi içinse yeni iş sahaları açılmış oluyor.Aynı zamanda giysi üreticisi makineleri kullanarak uzun vadede paradan tasarruf edebilecek ve makinenin kendini amorti etmesi ile kâra geçecektir. Bu noktada kazananın sadece kapitalist olduğu düşünülebilir. Ancak bu ekstra kar sayesinde bazı edinimler gerçekleşir. Üretici bu kârı üç şekilde kullanacaktır:

  • Faaliyet alanını genişletip daha çok pantolon üretmek için
  • Başka bir endüstriye yatırım yapmak için
  • Tüketimini arttırmak için

  Bir başka ifadeyle, üretici kendi tasarrufu sayesinde kar elde etmektedir ve daha önce işçilerine verdiği maaştan tasarruf ettiği her bir lirayı, yeni makine üreticilerine, yatırım gerektiren diğer endüstrideki işçilere, alacağı yeni bir apartman veya arabanın üretiminde çalışan işçilere veyahut kendisi için alacağı mücevherleri üreten zanaatçılara dolaylı yoldan maaş ödemektedir. Her durumda doğrudan azalttığı istihdam kadar, dolaylı olarak istihdam sağlamaktadır.

 Bu hadise burada bitmiyor aksine daha da ileri götürerek şu sonuçlara ulaşabiliyoruz:

 Bu üretici rakiplerine kıyasla daha çok kâr elde ettiği takdirde üretimini genişletecek ve rakip firmaları da daha çok üretmeye sevk edecektir, böylece yine bu makinelerin üreticilerine daha fazla iş düşecektir. Üretim kolaylığı ve rekabet fiyatların düşüşüne yol açarken yeni makineler alanlar yeterince kâr elde edemeyecek hale gelirler. Yani bu noktada artık tüketici tasarruf edecektir ve alıcı çoğalacaktır. Geçmişe göre daha az işçi gerektiren bu durum talebin artması ile birlikte daha fazla pantolon üretileceği anlamına gelecek ve hatta aynı endüstri içerisindeki işçi sayısını ciddi sayıda arttırabilir. Kısacası burada makineleşme emeği daha verimli hale getirdiği için hem tüketici hem üretici tasarruf edecektir, yeni iş sahaları açılacaktır. Tasarruf diğer endüstrilere akabilecektir ve üretimi tetikleyerek tekrardan daha fazla istihdama sebep olacaktır. Fakat; bundan şu sonuç çıkmamalıdır: Makineleşmenin amacı istihdamı arttırmak değil üretimi verimli hale getirip arttırmaktır. Refah düzeyini iyileştirmektir.

 1780’lerde pamuk eğirme işi ile uğraşan İngiltere’de yaklaşık 8000 işçinin eğirme makinesinin icadı ile 20 yıl içerisinde 320.000’e çıkması ve ortalama yüzde 4.400’lük bir artışın yaşanması, makineleşmenin istihdamı genel anlamda azalttığı savına bir karşılıktır.

 Uzun vadede etkiler gözden kaçırılmamalıdır aksi takdirde makineleşmenin işsizliği arttırdığı gibi popülist söylemlere aldanmamız kaçınılmazdır.

 Bütün bu hikaye; sırasıyla verimliliğin artması, tasarruf edilmesi, daha çok üretilmesi, diğer endüstrilere yatırımların kayması ve bütün bu genişlemenin sonucu olarak yeni iş sahalarının açılmasından ibarettir.

 Kaynakça

Türkiye’de Ekonomi Politikaları ve Ülke Mekânında Değişim (1980-2012), MEGARON 2014
avatar

Yazar Burkay İnan

Özyeğin Üniversitesi, Hukuk Fakültesi.
İstanbul Üniversitesi, Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler.
İlgi alanlarım; Makroekonomi, Siyasi Tarih ve Kamu Hukuku

blank

Sanatın Öteki Yüzü: Faşizm Cereyenları

blank

Bir Modern Sanat Ustasının Doğuşu