blank
in

Tekinsiz Vadi Bilinmezi

  Tekinsiz Vadi (Uncanny Valley) temelde insan benzeri kopyaların neredeyse gerçek bir insan gibi, ancak tam olarak değil, göründüğü zaman, yaşadığımız âni şaşırma, ürkme, tiksinti, nefret tarzı olumsuz tepkileri açıklamaya çalışan varsayımın adıdır. Bu kavramı 1970 yılında ortaya atan profesör Masahiro Mori’ye göre, robotların dış görünüşü bize benzedikçe, eğer robot olduklarının hala farkına varıyorsak, onları reddetme ihtimalimiz artar. Genel olarak robotun dış görünüşü ve davranışları insanınkine yaklaştıkça, gözlemci insanın robota karşı gösterdiği duygusal tepki, olumlu ve empatik şekilde artmaktadır. Ancak robotu insansılığa yakınlaştırdıkça öyle bir noktaya geliriz ki, bu tepki olumludan olumsuza doğru bir sıçrama yapar. Eğer o noktayı aşabilir ve robota insansı özellikler katmaya devam edebilirsek, “neredeyse insan” ve “tamamiyle insan”ı birbirinden ayıran o derin yarığa takılmaz ve böylece insan-robot ilişkisinde karşımıza çıkan acayip hissin üstesinden gelmiş oluruz.

Ortaya Çıkma Nedenine Dair Öne Çıkan Savlar

 1- Eş Seçimi 

Eş seçiminde içgüdülerimiz bize yol gösterir. Sağlıklı bebekler dünyaya getirme olasılığı fazla, yüksek hormonal sağlık belirtileri gösteren bireyleri daha çekici buluruz. Bu konudaki yeteneğimiz, tanımlamakta güçlük çektiğimiz küçük kusurları bile fark edebilecek kadar hassastır. İçgüdülerimiz bilincimizle farkında olmadığımız doğal olmayan özellikleri tespit etmemizi sağlar. Bu tespit anı tiksinti, nefret, korku gibi duyguların karşımı olarak tarif edilen Tekinsiz Vadi’ye dalma anıdır. 

 2- Hastalıktan Kaçınma

Evrimsel gelişimimiz hastalıklardan uzak durma konusundaki yeteneklerimizin gelişmesini sağlamıştır. Tiksinme ve iğrenme duyguları, patojenlerden uzak durmamıza katkı sağlar. Ne kadar çok insana benzerlerse robotların eksiklikleri o kadar göze batar ve bu eksiklikler de hastalıkların, bakterilerin, virüslerin ve diğer parazitlerin habercisi olabileceği izlenimi uyandırırlar. Bir robottaki doğal olmayan detaylar, tıpkı hastalık gibi ters giden şeylerin işaretidir, bu da rahatsızlık duymamıza neden olur. Bu nedenle insana çok benzeyen bir robot gördüğümüzde, tıpkı hastalık nedeni ile fiziksel deformasyona uğramış birini gördüğümüzde hissettiğimiz nahoş duyguları hissederiz. Bu hislerin başladığı an Tekinsiz Vadi’ye dalış anıdır. 

 3-Ölümlülüğün Belirginliği 

Kendisine bir gün öleceği hatırlatılan kişinin bu gerçeğin aklına gelmesi ile duyduğu farkındalık hissini belirtir. Bilim adamları, bilinçaltımızdan şu düşüncelerin geçebiliyor olacağını iddia ediyorlar: 

  • İnsan dış görünümlü ama mekanik iç parçalı bir varlığın bizde bıraktığı “hepimiz birer ruhsuz makineyiz” hissi. 
  • Farklı evrelerde bozulan ve parçalanan insan görünümlü robotların zihnimizde “savaş meydanı” görüntüleri oluşturması. 
  • İnsan kopyası olarak üretilen bu robotların, “insanların benzeri” olarak işimizde, ilişkimizde bizleri yerlerimizden edeceği hissi. 
  • Sarsıntılı ve kesik kesik hareket eden robotun bizde uyandıracağı (örneğin yaşlılıkta) vücut kontrolümüzü kaybedebileceğimiz korkusu.

 4- Beklentilerin Karşılıksız Çıkması 

 İnsan gibi görünen bir varlıkta insana özgü özelliklerin görülmesi insan olma kavramının normlarını sarsar. Bu da belirsizlik durumunda hissettiğimiz olumsuz duygulara yol açar. Sonuç olarak insan görünümüne sahip bir varlığın, insani özelliklerle tam olarak tutarlı olmasını beklememize rağmen bu beklentilerin karşılanmaması nedeni ile Tekinsiz Vadi ortaya çıkar. 

  Eğer bu robotlar hayatımızın bir parçası olacaklarsa, bizi rahatsız eden hislerin estetik ve hareketlerin uyumsuzluğuyla açıklamaya çalışan tekinsiz vadiden mi, yoksa başka bir mekanizmadan mı kaynaklandığı sorusunun cevabının verilmesi gerekiyor. Bu sebeple, robotik araştırmaları, tasarı metodolojisi geliştirme misyonuyla da “insanın gizemini” çözebilmek için büyük önem taşıyor. 

 Sonuç olarak yapılan araştırmalarda gerçek insan ve metalik robot görüntülerine deneklerin beyinleri beklenen tepkileri göstermiş. Ancak insansı davranışlar sergileyen robotun görüntüleri esnasında sıradışı bölgelerde hareketlilik sezilmiş. Görsel korteks ve motor korteksi birbirine bağlayan ve empatiden sorumlu olan ayna nöronlarının bulunduğu düşünülen beyin bölgelerinde yüksek seviyede hareketlilik gözlenmiş. Çıkardıkları sonuç ise hayli enteresan. Beynimiz, androidin insansı görünümü ile robotsu hareketi arasındaki aykırılığı işlemekte zorlanıyor. Oysaki insanın insan gibi görünüp insan gibi hareket ettiği ve robotun robot gibi görünüp robot gibi hareket ettiği videolarda beynimiz beklenen tepkiyi gösteriyor. 

Tekinsiz Vadi Etkilerinin Görüldüğü Filmler 

  1. Oyuncak Hikayesi (1996, John Lasseter) 
  2. Final Fantasy (2001, Hironobu Sakaguchi, Motonori Sakakibara) 
  3. Polar Express (2004, Robert Zemeckis) 
  4. Beowulf (2007, Robert Zemeckis)

Kaynakça

Açık Bilim : Tekinsiz Vadi
Stranger Dimension
İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi-Yüksel Balaban; Canlandırma Sinemasında Üç Boyutlu Sanal Karakterlerin Hareketlerinin ve Fiziksel Özelliklerinin ‘Tekinsiz Vadi’ye Düşmedeki Etkisi
avatar

Yazar İde Taneri

Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi

blank

Tangodan Daha Güzel Bir Antrenman

blank

Ponzi Sistemi (Saadet Zinciri)