in

İskit-Sakaların Devlet Teşkilatı ve Kültürü

Merhabalar, bir süredir üniversitede tutuğum notları derlemeye başladım. Notlarımın bir kısmını hem revize ettim hem de ileri okuma listesi ekledim. Bu yazım, İslamiyet Öncesi Türk Tarihi içerisinde İskit-Sakalarla ilgili notlarımdan oluşmaktadır. Keyifli okumalar dilerim.

Devlet Yapısı

Sakalar doğuda Çin Seddi, batıdaysa Tuna Nehrine kadar uzanan bir coğrafyayı kontrol etmekteydi. Bu kadar geniş bir coğrafya ilk başlarda Tanrı Dağı eteklerinden büyük lider etrafında yönetilmekteydi. Ardından zaman içerisinde tek merkezden yönetilemeyeceği için, devletlerini kapsayıcı devlete(merkez devlet, çatı devlet) bağlı bir şekilde, kendi kontrollerinde 3 devletçiğe ayırdılar. Bu 3 devletçik, dış konularda tek bir merkez gibi hareket ederek, devletin düşmanlarına karşı amansızca akınlar düzenliyorlardı. Burada önemli olan husus; devletin merkeziyetçi kadrolarının diğer devletçiklerin yönetimi üzerinde etkisinin oldukça güçlü ve tesirli olduğudur. Ne zaman ki devletin ana kolonu olan merkezi kadrosu erimeye başlamış ve tesirini yitirmişse, o zaman bu 3 devletçik bağımsız bir şekilde hareket etmeye başlayıp, devletin kazanımlarını bir bir eritmişlerdir. Ki bu da tarihsel olarak baktığımızda Sakaların meşhur hükümdarı, Alp Er Tunga dönemine gelmektedir.

blank
İskit-Sakaların sınırlarını gösteren bir harita

Sakaların devlet şeması şu şekildeydi;

En başta bir hükümdar vardır. Ve asıl devletin yöneticisidir. Hükümdara bağlı 3 devletçiğin hükümdarları vardır. Bu hükümdarlarda kendi içlerinde kabilelerle ve kavimlere ayrılmaktaydı. Kimi zaman bu kabile ve kavimler, prensler ve dönemin aristokratları(seçkin bilginleri) tarafından yönetilmekteydi. Bu kavim ve kabilelere verilebilecek bir örnek; Amirga Sakalarıdır. Amirgalılar, babadan oğla geçen bir hükümdarlıkla yönetilmekte olup, hükümdar ordunun başkomutanı vasfına da sahipti.

Şimdi tekrardan Sakaların ana devlet yapısına gelecek olursak. Sakalarda ilginç bir şekilde saltanat sadece babadan oğla geçen bir enstrüman olmayıp, babadan hatuna veyahut halk tarafından sevilen bir kişiye kısmen aristokratik bir seçimle verildiği de kayıtlarda görülmektedir.

Sakalar çevresindeki ülkeler tarafınca pek çok şekilde adlandırılmıştır. Bunlar Çin kaynaklarında “Din-Ling” ,batı devletleri tarafındansa; İskit, Massaget ve Sarmat şeklinde isimlendirilmiştir. 

blank
Saka askerinin nasıl giyindiğini betimleyen bir çizim

Askeri Teşkilat

Sakaların askeri teşkilatlarıyla ve teşkilatının zaferleri ile ün kazanmış bir devlettir. Askeri teşkilatlar; piyade ve süvarilerden[1] oluşmakta olup, savaşların neticesini belirleyen genellikle Sakaların ünlü süvarileri olmuştur. Süvari gruplarının stratejisi, direk taarruz yerine düşman orduyu 3 kanattan sıkıştırıp, kuşatma altına almak olmuştur. Bunun yazılı kaynaklarda geçtiği pek çok bulgu olmakla birlikte Divanü Lügati’t-Türk’te Büyük İskender’le, dönemin Saka hükümdarı arasındaki savaşın bu şekilde gerçekleştiği bilinmektedir. 

 Sakaların savaşlarda kullandığı aletler sırasıyla şunlardır; ok ve yay, kılıç, mızrak, balta, mancınık, yay kutusu ve eğinek adını verdikleri bir hançerdir. Sakaların askeri teşkilatlarında değinmek istediğim son noktaysa müziktir. Müzik, savaş anında ordunun moralini ve cesaretini artıran psikolojik bir enstrümandır.

[1] Ordunun süvari grubu sadece erkeklerden oluşmayıp, kadınlarının da kendilerini göstermesi oldukça ilginçtir.

blank
Saka savaşçısını gösteren altın kaplama plak

Saka Kültürü

Bir devletin sosyal kültürünü incelerken, coğrafya etkenini hep göz önünde bulundurmamız gerekir. Dolayısıyla, Sakaları incelerken genel yaşam alanları olan Orta Asya’nın coğrafyası ve iklimsel özelliklerini masaya koyarak, hüküm çıkartmak en doğru yöntem olacaktır. Sakalar yaşamış oldukları coğrafyalara, tıpkı diğer medeniyetler ve devletler gibi sembolik eserler ve genel ihtiyaçlar kapsamında yapılar inşa etmişlerdir. Bu eserler bugün dahi Saka isimleriyle anılmaktadır. Örnek verecek olursak: Kaşgar(Su-lu) ve Yerken-Saka(Sha-Che) gibi. Bu bağlamdan şu sonucu çıkarabiliriz ki Sakalar tipik göçebe tarzı kabul edilen bir devlet olmayıp, yerleşik yaşamda eser veren bir devlettir. Ayrıca inşa edilen şehirlerde festivaller düzenlenmiş, komşu ülkelerden ve uzak diyarlardan da bu festivale katılımcıların geldiği metinlerde dörtlükler halinde geçmektedir.

blank
Saka savaşçılarını gösteren bir diğer altın kaplama plak

Bir kültür sadece inşa ve ihyadan ibaret değildir. Saka kültüründe; altın, bronz ve gümüş maden işçiliği yaygındır. Ayrıca sosyal hayatlarının geniş bir yerini işgal eden avcılıkta hem resim hem de mimari sanatlarını etkilemiştir. Saka kültürüyle ilgili bir diğer bilgiyse, klasikleşmiş bir şaman kültürü olan kişinin kendi mülkü olarak gördüğü tüm eşyalarıyla gömülmesidir. Son olarak bu bilgilere ilave ekleyeceğim şeyler; tambal adı verilen pantolon, çizme, kalpak ve deriden yapılan ceketler, Saka kültürünün giyim kuşam alanındaki günümüze kazandırdığı eserlerdir.

blank

Yaşam Tarzları ve Örfleri

Sakalar, Yunan kaynaklarında; çadırlar halinde yaşayan konargöçer bir halk olarak bahsedilmektedir. Yaşamı ve insanı derdinden etkileyen bir diğer noktaysa inançtır. Saka inancının temeli o günün diğer inanışlarıyla parelerdir. Örneğin: M.Ö. 2000’li yıllarda (veya daha öncesinde) yaşayan bir kişi yıldırımın niçin düştüğünü idrak edebilecek bilgi birikimine sahip değildi. Dolayısıyla bilmedikleri doğa olaylarına kişisel anlamlar yüklemeye başladılar. Yıldırım örneği üzerinden gidecek olursak, insanlar kendilerinden üstün bir varlığın; kendi yaptıkları olay doğrultusunda, üstün varlığı kızdırdığı ve sinirlendirdiğini düşündüler. Bunun sonucu olarak da yıldırımın insanlara bir ceza olarak düştüğüne inandılar.

 İlginç bir noktaysa Sakaların, domuz ve atı asla kurban etmiyor oluşudur. Hatta kaynaklarda belirttiği üzere topraklarında domuz besiciliği yapmadıklarıdır. Dikkatimi çeken bir diğer noktaysa evliliktir. Nikah öncesi damadın, düğün töreninde sembolik bir savaş oyunu oynamasıdır. İlginç olan nokta damat savaşı kazanamazsa evlenemiyor oluşudur.

İleri Okuma Listesi

  1. GUMİLEV, Lev Nikolayeviç. Hunlar, (Çev:D. Ahsen Batur), Selenge Yayınları, İstanbul, 2002.
  2. SARITAŞ, Eyüp, Çin’de Hun araştırmaları (1919-1965 arası), Selenge Yayınları, İstanbul, 2010.
  3.  AHMETBEYOĞLU, Ali, Grek Seyyahı Priskos (V. asır)’a Göre Avrupa Hunları, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1995.
  4.  OKTAN, Pulat, Tarihçini Kayıtları (Shi Ji) göre Hunlar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2018.
  5. TAŞAĞIL, Ahmet, Bozkırın Kağanlıkları: Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar, Kronik Yayınları, İstanbul, 2018.
  6. SEMEN, Tram Sofi, Atalarımız Hunlar, Kaynak Yayınları, İstanbul, 2007.
  7. AHMETBEYOĞLU, Ali, Avrupa Hun İmparatorluğu, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2001.
  8. GUİGNES de, Joseph, Hunların, Türklerin, Moğolların ve Daha Sair Batı Tatarlarının Tarihi Umumisi, (Çev: Hüseyin Cahit Yalçın), Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2019.
  9. AHMETBEYOĞLU Ali, (Edi:Aykut Can),  Avrupa Hunları, Yeditepe Yayınları, İstanbul, 2017.
  10. AYTBAYEV, Abdülhalık, “Massagetler Hakkında Eski Kaynaklar”, Türkler(Yeni Türkiye Yayınları), C:1, Ankara, 2002.
  11. Lui Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri, (Almancadan Cev: Ersel Kayaoğlu, Deniz Banoğlu), İstanbul, 2006.
  12. BRİON, Marcel, (Edi:Ayşegül Büşra Çalık), Hunların Hayatı, (Çev: M. Reşat Uzman), Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2018.
  13. ÇAKAN, Varis Abdurrahman, Orta Asya Türk Tarihine Giriş (Cilt 1- İslam’a Kadar), A Kitap, Ankara,  2019
  14. SEYFİ, Ali Rıza, İskitler ve İskitler Hakkında Heredot’un Verdiği Bilgiler, Resimli Ay Matbaası, İstanbul, 1938.
  15. DURMUŞ, İlhami, İskitler: Sakalar, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı, Ankara, 2008.
  16. TARHAN, M. Taner, Ön Aysa Dünyasında İlk Türkler: Kimmerler ve İskitler, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
  17. MEMİŞ, Ekrem, İskitlerin Tarihi, Altınpost Yayıncılık, Ankara, 2012.
  18. P’YANKOV, Igor, “Sakalar”, Türkler, C:I, Ankara, 2002.
  19. ABEŞİ, Hasan Ata, Türk Kavimler Tarihi, Selenge Yayınları, İstanbul, 2019.
  20. GÜNEŞ, Cüneyt, Avrupa Hun İmparatorluğunda Ordu ve Savaş, (Dan: Nilgün Dalkesen), Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Tez(Yüksek Lisans), Muğla, 2012.
  21. DURMUŞ, İlhami, İskitler, Akçağ Yayınları, İstanbul, 2012.
  22. TOGAN, Zeki Velidi, Umumi Türk Tarihine Giriş, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2019.
  23. TURAN, Osman,  Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2019.
  24. GUMİLEV, Lev Nikolayeviç, Eski Türkler, (Çev: D. Ahsen Batur), Selenge Yayınları, 2002.
  25. HASANOV, Zaur, Çar İskitler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, (Der: İlyas Topsakal), İstanbul, 2009.
  26. ONAT, Ayşe, Orsoy, Sema ve Ercilasun Konuralp, Han Hanedanı Tarihi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2004.
  27. ÖGEL, Bahaeddin, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I-II,  Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1981.
  28. OTKAN, Pulat, Tarihçinin Kayıtları’na (Shı Jı) Göre Hunlar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2018.
  29. ÇEŞMELİ, İbrahim, İskitler, Hunlar ve Göktürkler’de Din ve Sanat, Cinus Yayınları, İstanbul, 2017.
  30. RIDVANOĞLU, Ahmet Eğilmez, Sakalar İskitler Armazonlar, Yüzleşme Yayınları, İstanbul, 2019.
avatar

Yazar Berat Ünal

Tarih ve politikada; analizde realist, gelecek için idealist bir genç.

blank

Hem Komedyen Hem Yazar: Yaprak Ünver

blank

The Breakfast Club