in

Bireysel Derecelendirme: Sosyal Kredi Sistemi

Teknoloji günümüzde hayatın her alanını sürekli olarak etkilediği gibi, geleneksel gözetim mekanizmalarını da geliştirerek dijital bir boyuta taşıyor. Artık devletler için vatandaşların erdemini nicel olarak ölçmek ve buna göre finansal kredi, gelişmiş vatandaşlık hakları, ödül- ceza mekanizması olarak kurdukları sistemdeki ödüller ile bireyleri harekete geçirmek bu sayede ‘uygun vatandaş’ kılığına sokmak mümkün. Özellikle Çin Halk Cumhuriyeti batıda da yansımalarını gördüğümüz Finansal Kredi Sistemi’ni daha ileri boyuta taşıyıp sosyal derecelendirmeyi de içine dahil ettiği Sosyal Kredi Sistemi’ni hayata geçiriyor. Sistem, tüm vatandaşların kameralar, algoritmalar ve yapay zekayla takip edilip puanlanmasıyla çalışıyor. Kişinin alışveriş alışkanlıklarından sosyal medya kullanım süresine, trafik kurallarına uymasından kişisel ilişkilerdeki tavrına kadar birçok derecelendirme ölçeği mevcut.

Çin komünist partisine göre sosyal kredi sisteminin amacı, vatandaşları arasında dürüstlüğü teşvik etmek ve hukuk toplumunu kurmaktır. Bu gayeyle hükümet üst düzey yolsuzluk, ticari dolandırıcılık, gıda güvenliği suçları, sahte ürünlerin üretimi ve satışı… vergi kaçakçılığı, banka borçlarından kaçma gibi unsurlar arasında güveni sağlamanın ve ‘sahtekarlığı’ denetlemenin yeni dijital yollarını bulma peşinde. (Wang, 2017 alıntılayan Dobson & Wong, 2019).

Görsel: Chına Brıefıng

2014’te açıklanan ve 2020 itibariyle hızla gelişen sistemin genel hatlarına değinecek olursak, tüm bu gözetimin amacının ortaya kırmızı ve kara olmak üzere iki liste çıkarmak olduğunu söylemek mümkün. Sisteme göre, derecelendirme mekanizmasından yüksek puan toplayanlar kırmızı listeye ‘model vatandaş’ olarak girecek ve ödüllerden faydalanacak, düşük puan sahipleriyse kamuya açık kara listeye adlarını yazdıracak ve temel özgürlüklerine puanları gözetilerek sınırlama getirilecek. Sistem nedeniyle, Mayıs 2019’a kadar kara listede ismi olan 5.96 milyon kişi yüksek hızlı trene, 26.82 milyon kişiyse uçağa binmekten men edildi (Congar, 2020).

Her ne kadar Çin’in agresif takip yöntemi bireysel gizlilik ve güvenliği tehdit eden bir mekanizma olarak Batı tarafından eleştirilse de bireyi sayısal olarak ölçüp haklarını kısıtlamak veya genişletmek sadece Çin’de karşımıza çıkan bir uygulama değil. Aslında Sosyal Kredi Sistemi’nin de ilham kaynağı olan Kredi Skoru Sistemi’nin çeşitli uygulamaları batıda kullanılıyor. Kişinin kredi puanı finansal kredi alma olasılığını, kariyer fırsatlarını, ev kiralama olanaklarını belirleme gücüne sahip. Amerika’da FICO sistemi vatandaşların kredi notunun kullanılan kredi türleri, kredi geçmişi vs. ile belirlenmesini sağlar (Hurley & Adebayo, 2017 alıntılayan Dobson & Wong). Almanya’ysa Schufa sistemi ile çok sayıda kredi notu düşük komşuya sahip olma veya düşük kiralı beldede yaşama gibi etmenleri göz önünde bulunduran coğrafi bir puanlama sistemi kullanıyor (Jahberg, 2018 alıntılayan Dobson & Wong). Bunun yanında Avustralya’daki Lodex sistemi kişinin e-postalarına yanıt verme sıklığı, çevrimiçi alışveriş alışkanlığı gibi noktaları dikkate alan bir kredi sistemi öngörüyor (Redrup, 2017 alıntılayan Dobson & Wong).

Gelişen gözetleme mekanizmalarıyla kişisel hak ve özgürlüklerin kredilendirme kapsamında alanının belirlendiği, bugüne kadar sayılarla ölçülemeyeceğini düşündüğümüz ahlakın artık bireysel veriye dönüştüğü dijital kimlik çağındayız. Sosyal ve Finansal kredilendirme uygulamalarının gerekliliği hakkında farklı görüşler olsa da kredilendirme sistemleri bugün insan güvenliğine ve özel yaşamın gizliliğine tehdit olmaya devam ediyor.

Kaynakça:

euronews.

Amy Shields Dobson, Karen Li Xan WongWe’re just data: Exploring China’s social credit system in relation to digital platform ratings cultures in Westernised democracies

Kapak Görseli: The Unıversıty of Hong Kong Department of Socıology
 
avatar

Yazar Ayşe Nur Akyüz

Marmara Üniversitesi, Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler

blank

Haftalık Gündem (14-21 Haziran)

blank

İçten Yanmalı Motorlardan Elektrikli Motorlara: Geleceğimiz İçin Geri Dönüşüm